Paracetamol là thuốc hạ sốt, giảm đau đã được sử dụng từ lâu. Đây là loại thuốc thường gây ngộ độc ở người lớn và cả trẻ em, gây tổn thương gan cấp dẫn đến tử vong. Theo y văn thế giới, tổn thương gan do ngộ độc paracetamol ở trẻ em xảy ra sau khi uống paracetamol trên 60-420mg/kg/ngày trong vòng 42 giờ. Kết quả điều trị những trường hợp này có đến 51,1% tử vong và có 6,4% trường hợp được cứu sống nhờ phẫu thuật ghép gan.

Tại Việt nam, trên thị trường hiện nay có gần 300 tên thuốc có chứa paracetamol. Đây là loại dược phẩm được sử dụng phổ biến nhất, thuốc được bán rộng rãi cũng như lưu trữ tại nhà nhiều nhất. Để giảm nguy cơ mắc phải, ngăn ngừa biến chứng tổn thương gan cấp do ngộ độc paracetamol, các bà mẹ cần biết những nguyên nhân và cách phòng tránh tai nạn cho trẻ.

Khi nào trẻ bị ngộ độc paracetamol?

Trẻ bị ngộ độc paracetamol khi uống một liều độc trên 140mg/kg cân nặng cơ thể hoặc uống liều cao liên tiếp kéo dài trong một thời gian. Sau khi uống vào cơ thể, paracetamol sẽ hấp thu qua ruột vào máu đến gan. Thuốc sẽ chuyển hoá thành những chất độc cho cơ thể. Ở liều điều trị, chất độc của paracetamol không gây độc cơ thể do có sự hiện diện của glutathione của gan. Khi ngộ độc paracetamol, sẽ tạo nên nồng độ paracetamol trong máu quá cao, vượt quá khả năng khử độc của gan, làm kiệt quệ lượng glutathion trong gan. Khi ấy, chất độc tích lũy lại gây hoại tử tế bào gan. Tình trạng hoại tử lan rộng sẽ dẫn đến suy gan cấp, đến thận gây suy thận. Và khi thấm vào não, chất độc sẽ làm trẻ bị hôn mê. Hậu quả cuối cùng là suy đa cơ quan và tử vong. Đối với trẻ còn trong bụng mẹ, ngộ độc paracetamol ở mẹ sẽ dẫn đến sẩy thai hoặc thai chết lưu.

Nguyên nhân ngộ độc paracetamol ở trẻ em

Nghiên cứu tại bệnh viện Nhi đồng 1 cho thấy paracetamol là một trong những thuốc hàng đầu gây ngộ độc ở trẻ em. Ngộ độc paracetamol xảy ra tại nhà, thường gặp ở trẻ em từ 2 tháng đến 15 tuổi; Trẻ em ngộ độc paracetamol do tự tử (42,9%), nghịch phá cho vào miệng nuốt (28,9%) hoặc do tự điều trị (28,9%).

Nguyên nhân đầu tiên gây ngộ độc paracetamol là do bảo quản, lưu trữ thuốc tại nhà không đúng. Trẻ nhỏ có thể bò quanh nhà một mình, trèo lên ghế để với lên kệ cao hoặc mở ngăn kéo để lấy thuốc. Trẻ khám phá môi trường xung quanh bằng miệng, bằng vị giác. Do vậy trong hoàn cảnh người trông trẻ bận rộn, trẻ mở nắp lọ, chai thuốc và cho vào miệng những viên thuốc lấy được.

Paracetamol còn là thuốc có sẵn, dễ mua số lượng nhiều, mà trẻ lớn, trẻ vị thành niên dùng cho mục đích tự tử. Những thời điểm rối loạn tâm sâu sắc dẫn đến tự tử ở trẻ em là bị la rầy, sau khi cãi nhau, hoặc các vấn đề xung đột của cha mẹ, khó khăn trong việc học hành làm trẻ hụt hẫng, thất vọng trong đời sống gia đình, nhà trường, xã hội.

Nguyên nhân thứ hai gây ngộ độc paracetamol ở trẻ em là do sai lầm trong sử dụng thuốc, nhằm mục đích điều trị hạ sốt. Người nhà thường tự ý cho trẻ uống liều của người lớn, lặp lại nhiều lần trong khoảng thời gian ngắn hoặc dùng dài ngày gây tích lũy thuốc trong cơ thể. Ngoài ra, sự sử dụng thuốc không đúng ở những điều kiện cơ thể trẻ mất cân bằng trong quá trình chuyển hóa như ở trẻ có bệnh gan, trẻ sốt kèm theo rối loạn tiêu hóa (nôn ói, kém ăn, tiêu chảy), trẻ nhỏ hơn 2 tuổi. Dùng nhiều loại thuốc hạ sốt có tên thương mại khác nhau nhưng thành phần đều là paracetamol… là những yếu tố làm gia tăng độc tính của thuốc paracetamol đối với cơ thể.

Triệu chứng ngộ độc và diễn tiến?

Tùy thuộc thời gian phát hiện. Ngộ độc paracetamol diễn tiến qua 4 giai đoạn:

Sau khi uống thuốc vài giờ, triệu chứng thường gặp là nôn, buồn nôn, trẻ cảm thấy mệt mỏi, vã mồ hôi. Trong 24 giờ kế tiếp, phần lớn lại cảm thấy dễ chịu hơn, không còn triệu chứng nôn và buồn nôn. Nhưng từ ngày thứ 3 sau ngộ độc, những rối loạn ở gan mới biểu hiện ra bên ngoài. Trẻ ngộ độc có các dấu hiệu tổn thương gan như vàng da, vàng mắt, tiểu sậm màu. Ở mức độ nặng, trẻ kích động, mê sảng, suy hô hấp. Trong trường hợp được điều trị hồi phục, những bất thường chức năng gan thuyên giảm dần từ ngày thứ 7 sau ngộ độc, nhưng sự hồi phục hoàn toàn chỉ xảy ra sau 1 tháng.

Làm gì khi trẻ bị ngộ độc?

Khi phát hiện trẻ uống paracetamol phải quan sát chung quanh, tìm kiếm viên thuốc rơi vương vãi, lọ thuốc đã mở. Lập tức đưa trẻ đến bệnh viện, mang theo thuốc nghi gây ngô độc.

Để xác định chẩn đoán, ở các cơ sở y tế chuyên sâu, bệnh nhi còn được làm xét nghiệm máu đo nồng độ thuốc để đánh giá độ nặng, qua đó có phương cách điều trị thích hợp. Các xét nghiệm khác đánh giá tổn thương gan diễn tiến, được thực hiện hàng ngày bao gồm các xét nghiệm chức năng gan, chức năng thận, đường huyết.

Những biện pháp điều trị

Tất cả trẻ bị ngộ độc para-cetamol phải được nhanh chóng loại thải paracetamol ra khỏi đường tiêu hóa bằng cách rửa dạ dày thật sạch với dung dịch nước muối 0,9%, không cho thuốc tiếp tục hấp thu vào máu gây tổn thương gan. Khi có chỉ định, thuốc giải độc phải cho uống ngay lập tức, không được trì hoãn. Thuốc giải độc đặc hiệu là N. acetylcystein nhằm bổ sung dự trữ glutathion ở gan, giúp khử hoạt tính độc của paracetamol. Thời gian điều trị thuốc giải độc là 3 ngày. Nếu nồng độ paracetamol trong máu quá cao, phải áp dụng biện pháp lọc máu nhằm lấy bớt đi chất độc trong máu. Trường hợp bị tổn thương gan rất nặng, suy gan, phải áp dụng biện pháp phẫu thuật ghép gan mới có thể cứu sống được bệnh nhi.

Cách phòng tránh ngộ độc paracetamol ở trẻ em
Ngộ độc paracetamol thường xảy ra tại nhà, do vậy cách tốt nhất phòng ngừa ngộ độc paracetamol là tìm hiểu và khắc phục những nguy cơ có thể gây ngộ độc cho trẻ trong nhà, bảo quản thuốc lưu trữ cẩn thận và sử dụng thuốc đúng cách, như:

- Thuốc lưu trữ trong nhà phải được ghi nhãn, đặt trong tủ thuốc ở trên cao, xa tầm nhìn và tầm với của trẻ. Đóng kín tủ, cài chốt sau khi dùng.

- Đối với trẻ nhỏ: Không cho trẻ chơi với thuốc. Không để trẻ tự ý uống thuốc. Người lớn cho trẻ uống thuốc đúng theo hướng dẫn, đúng liều và khoảng cách.

- Khi trẻ sốt, để trẻ ở nơi thoáng mát, không ủ trùm nhiều lớp quần áo, chăn, mền sẽ làm sốt tăng cao. Cho trẻ uống nhiều nước để cung cấp thêm lượng nước cần cho cơ thể. Cho trẻ ăn các thức ăn lỏng, mềm, dễ tiêu, giàu chất dinh dưỡng.

Nếu trẻ sốt cao, từ 3805 trở lên mới cần cho uống thuốc hạ sốt thuộc nhóm paracetamol, liều uống một lần là từ 10 đến 15mg/kg cân nặng. Lặp lại sau 4 giờ nếu còn sốt và không quá 4 lần trong một ngày. Nếu trẻ vẫn tiếp tục sốt cao trên 390, không thể hạ nhiệt bằng các phương pháp trên nên đưa trẻ đến cơ sở y tế.

- Những trường hợp sốt trên 380 kèm theo các dấu hiệu sau đây: Bỏ bú hoặc bỏ ăn, nôn ói, thở mệt, li bì, co giật, mệt lả, hoặc sốt cao ở trẻ nhỏ hơn 3 tháng tuổi cũng cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được bác sĩ khám, đánh giá tình trạng bệnh và điều trị thích hợp.

- Đối với trẻ lớn, cha mẹ cần quan tâm đến tâm lý của trẻ. Gần gũi, thân mật với trẻ để nhận biết những thay đổi trong suy nghĩ, tình cảm, hành vi của trẻ. Qua đó giúp trẻ giải quyết các vấn đề hụt hẫng, thất vọng trong đời sống gia đình, nhà trường và xã hội. Hướng cho trẻ vào các hoạt động lành mạnh trong học tập, giải trí và quan hệ xã hội. Trong những trường hợp trẻ suy sụp tâm thần, cần phải đưa trẻ đến các chuyên gia tâm lý để được khám, hướng dẫn và điều trị kịp thời.
Bài của BS. CK2. NGUYỄN THỊ KIM THOA (Bệnh viện Nhi đồng 1 – TP. HCM) trên Tạp chí SK&ĐS số 359 ngày 18/11/2005