Dịch Ebola khó kiểm soát hơn dự kiến

Thứ sáu, 12/09/2014 - 05:25 PM (GMT+7)



Vùng dịch bùng phát ở Guinea.

NDĐT - Sự lan rộng nơi bùng phát virus Ebola hiện nay ở Tây Phi nhận được sự quan tâm muộn của nhiều tổ chức phi chính phủ, các cơ quan địa phương và chính phủ các nước phương Tây và các phương tiện truyền thông. Do đó, không thể dự đoán cũng như ngăn cản những gì đang lan tỏa từ nơi bùng phát và mức độ tàn phá.

Ý kiến của người vừa trở về từ vùng dịch

Lượng người nhiễm virus Ebola ở Tây Phi có dấu hiệu tăng đáng kể trong một vài tuần tới. Đó là nhận định của Giám đốc Trung tâm Kiểm soát và phòng chống dịch bệnh Mỹ (CDC). TS. Tom Frieden, Giám đốc CDC, người vừa trở về Mỹ từ vùng dịch bùng phát khẳng định: “Tình hình ngày càng tồi tệ. Tôi dự đoán mọi thứ sẽ xấu đi trong vài tuần tới. Các ca nhiễm virus Ebola sẽ tăng lên”.

Nơi bùng phát dịch Ebola hiện nay, gồm Guinea, Sierra Leone và Liberia, được ghi nhận là lớn nhất trong lịch sử. Theo WHO, dịch Ebola bùng phát hiện nay, đạt mức độ lớn nhất trong vòng 40 năm qua, đã cướp đi sinh mạng của hơn 2.000 người trong số gần 4.000 người nhiễm ở Tây Phi từ tháng 12-2013 đến ngày 31-8-2014.

Ông Frieden cho biết mặc dù các nhân viên y tế đã biết cách ngăn ngừa sự lan rộng của virus Ebola, rất cần những hành động bức thiết nhằm chấm dứt vùng dịch bùng phát. Chuyên gia y tế này khẳng định: “Thách thức hiện nay là số ca nhiễm ngày càng tăng và không thể kiểm soát được nơi bùng phát dịch bệnh. Virus lây lan ở tốc độ nhanh và đó là lý do chúng ta cần hành động khẩn trương. Khu vực Tây Phi rất cần hỗ trợ nguồn lực, đặc biệt là nhân viên y tế và các nhân viên cứu hộ khẩn cấp”.

Tại một cơ sở điều trị mà Frieden tới, nhiều bệnh nhân nằm la liệt dưới đất do không đủ giường điều trị. Tại một số khu vực khác, các nhóm nhân viên y tế phải tiến hành chôn các xác chết mới được phát hiện với tỷ lệ tăng ngày càng nhiều. Vị chuyên gia y tế này bộc bạch: “Tôi không thể mô tả được nhu cầu cấp thiết đến mức nào để kiểm soát tình hình ở đây”.

CDC đang lựa chọn các chuyên gia có thể làm việc tại khu vực dịch bùng phát trong thời gian dài do họ có thể mang lại hiệu quả tức thì trong suốt quá trình điều trị các bệnh nhân nhiễm virus Ebola.

Ông Frieden cho rằng chiến dịch chống virus Ebola không chỉ là mối quan tâm hàng đầu của các quốc gia chịu ảnh hưởng bởi “Đây không chỉ là vấn đề của riêng Tây Phi và cả châu Phi. Đây là vấn đề của thế giới và thế giới cần hành động ngay lập tức. Điều quan trọng là nếu dịch càng tiếp diễn thì nguy cơ lan sang các khu vực mới là điều hiển nhiên”.

Chuyên gia y tế này cũng nhận định có rất ít cơ hội cho virus Ebola biến đổi và lây lan nhanh dù không phải là không có khả năng xảy ra điều này và nếu dịch càng kéo dài thì khả năng lây lan càng nhanh. Cho đến nay, các nhân viên y tế chưa có bằng chứng xác thực cho thấy virus Ebola biến đổi.

Frieden cho biết ông không cảm thấy nguy hiểm khi đến thăm các trung tâm điều trị bệnh nhân nhiễm virus Ebola do “đã mặc quần áo bảo hộ khi đến thăm các trung tâm điều trị của Tổ chức Bác sĩ không biên giới (MSF)”. Đồng thời, Frieden cảnh báo nguy cơ lây lan rất cao do các nhân viên y tế khó có thể nhận biết được bệnh nhân nhiễm virus Ebola. Điều đặc biệt là các triệu chứng ban đầu của bệnh dịch này cũng tương tự như sốt xuất huyết. Do đó, các nhân viên y tế phải cương quyết xét nghiệm đối với những bệnh nhân có dấu hiệu trên nếu họ có dấu hiệu nhiễm virus Ebola cho tới khi có kết quả xét nghiệm.

Tuy nhiên, chuyên gia y tế có thâm niên này cũng không tỏ ra bi quan khi dịch bùng phát bởi “Nếu chúng ta cùng hợp lực, các vùng dịch bùng phát sẽ bị dập tắt”.

Thực trạng đáng buồn

Hiện tượng virus Ebola lây lan đã xảy ra do các cơ sở y tế của Tây Phi bị phân tán, thiếu nhân lực hoặc không tồn tại. Bên cạnh đó, việc dự phòng cũng như chữa trị dịch bệnh gặp nhiều hạn chế do thiếu nguồn cung cấp thuốc và vaccine cho những người nghèo nhất thế giới. TS. Daniel Lucey, chuyên gia về virus bùng phát và là giáo sư về thuốc hỗ trợ tại Trung tâm Y tế (Đại học Georgetown, Mỹ), đã có ba tuần thực tế tại Sierra Leone, một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng trực tiếp từ dịch Ebola. Trong thời gian trên, Lucey đã xét nghiệm và điều trị các bệnh nhân nhiễm Ebola cũng như đào tạo các bác sĩ, y tá cách sử dụng các công cụ phòng hộ.

Khi Lucey ở Sierra Leone, các thiết bị bảo hộ cho bác sĩ, y tá được chuyển đến thủ đô song không phải tới bệnh viện nơi ông làm việc. Lucey khẳng định: “Chúng tôi không có cả găng tay và mặt nạ bảo hộ để cảm thấy an tâm trong công việc. Thậm chí, kính (của mặt nạ phòng hộ) được sử dụng nhiều đến mức bạn không thể nhìn rõ nữa”.

Đây là dịch bệnh lây lan rộng và gây chết người cực kỳ nguy hiểm. Đây cũng là lần đầu tiên dịch Ebola lây lan từ các khu vực nông thôn tới các thành phố. Chuyên gia Lucey nhận xét các chiến lược phòng chống Ebola theo cách truyền thống tại các khu vực nông thôn trong quá khứ đã không đủ mạnh để ngăn chặn.

Vị chuyên gia này cho biết: “Tôi không tin rằng các phương pháp truyền thống đang sử dụng có thể kiểm soát và ngăn chặn dịch bùng phát ở vùng nông thôn. Ebola đang phát tác tại hầu hết các thành phố. Trong khi WHO đã thông qua kế hoạch ngăn chặn sự lây lan Ebola trong vòng 6 đến 9 tháng thì bác sĩ Lucey quả quyết: “Dịch bùng phát sẽ tiếp diễn trong hơn một năm nữa”. Ý kiến của chuyên gia y tế này được coi trọng cho dù một số phương pháp điều trị và phòng chống Ebola đã thu được kết quả tích cực nhưng vẫn cần thời gian để kiểm định hiệu quả.

Do sự kéo dài và lây lan của virus Ebola, sự nổi bật của nơi bùng phát đã dẫn đến một điều hiển nhiên trong tương lai: sự có mặt của thuốc men và vaccine điều trị và phòng chống dịch bệnh. Nhưng các biện pháp điều trị và chữa trị quan trọng không thay thế được một thực tế rằng không thể kiểm soát dịch bùng phát bằng thuốc men. Điều tích cực hơn chính là kiểm soát và ngăn ngừa dịch bệnh lây nhiễm.

Sự lây lan virus Ebola từ người sang người do tiếp xúc với máu, chất lỏng hoặc mô trong cơ thể người nhiễm bệnh (đặc biệt ở giai đoạn cuối của căn bệnh hoặc sau khi chết) không quá khó khăn để ngăn ngừa. Điều quan trọng là thiết lập được các biện pháp phòng chống lây nhiễm hiệu quả tại các bệnh viện hiện đại.

Khác với dịch cúm, virus Ebola không lây lan trong thời điểm ấp nở. Do đó, sự bùng phát dịch ở các bệnh viện thuộc khu vực Tây Phi hiện nay thường liên quan đến sự thiếu thốn nguồn dược phẩm điều trị hơn là mức độ lây nhiễm cao.

Sốt Ebola không phải là bệnh dịch xa lạ. Rất ít quá trình điều trị hướng tới hình thành các biện pháp điều trị hiệu quả và thường bị chi phối bởi các mệnh lệnh thái quá từ quân đội hơn là các mối quan ngại của cộng đồng. Đây sẽ là điều khác biệt nếu virus Ebola bùng phát ở New York, London hoặc Sydney, việc triển khai các biện pháp điều trị sẽ được tiến hành từ lâu.

TS Marty Cetron, trưởng bộ phận Kiểm soát nhập cư toàn cầu tại Trung tâm Kiểm soát và phòng chống dịch bệnh cho biết, một tác nhân quan trọng trong vùng dịch bùng phát là mối quan hệ và giáo dục cộng đồng giúp mọi người trong vùng hiểu về cách lây lan của dịch bệnh. Đồng thời, cũng rất quan trọng để hiểu văn hóa của khu vực để xây dựng chiến lược kiểm soát phù hợp.

Đồng quan điểm, Lawrence Gostin, Viện trưởng Viện nghiên cứu Luật y tế quốc gia và toàn cầu O'Neill tại Đại học Georgetown khi cho rằng dịch Ebola đã có thể được ngăn chặn bằng y tế công cộng tại thời điểm khởi đầu.
Tuy nhiên, sự yếu kém của hệ thống tại các nước chịu ảnh hưởng đã không đủ để ngăn chặn dịch bùng phát.

Có rất nhiều nguyên nhân của việc thiếu thốn thuốc men hiệu quả. Thử nghiệm thuốc và vaccine ở vùng nhiệt đới với hạ tầng cơ sở hạn chế gặp nhiều khó khăn và chi phí cao trong khi khó vượt qua các rào cản khác bao gồm các dạng phân biệt chủng tộc và xói mòn đạo đức xuất phát với khoảng cách; thất bại toàn cầu trong việc xác định nguyên nhân nghèo đói, bất bình đẳng thành hệ thống và bất ổn chính trị. Và còn có cả thất bại của việc xây dựng và phát triển thị trường dược phẩm hoặc thiếu ưu đãi cho Big Pharma để phát triển vaccine sẽ chỉ diễn ra một hoặc hai lần; hoặc nhu cầu thuốc men bị giới hạn và không thể dự đoán.

Các loại thuốc này không chỉ bao gồm thuốc điều trị virus Ebola mà còn bao gồm các kháng sinh, thuốc điều trị sốt rét và thuốc điều trị lao. Thực tế cho thấy, sốt rét và lao đã cướp đi sinh mạng của ít nhất 300.000 người và 600.000 người cùng thời điểm khởi phát dịch Ebola.

Khu vực nhiễm Ebola từ động vật lớn hơn dự kiến

Theo các nhà nghiên cứu, có hơn 22 triệu người sống ở một số khu vực ở châu Phi, nơi tồn tại virus Ebola có khả năng lây nhiễm từ động vật sang người. Điều này vượt quá dự kiến ban đầu. Trong khi nguy cơ hiển hiện của việc lây nhiễm từ động vật sang người hoặc “từ động vật” là thấp, với 30 ca lây nhiễm đã được ghi nhận trong lịch sử, sự rộng lớn về mặt địa lý đã tạo cơ hội cho các vùng dịch bùng phát trong tương lai thường khởi phát do virus xâm nhập vào các loài.

Các vùng có nguy cơ bao gồm các quốc gia ở phía bắc châu Phi như Nigeria và từ phía nam như Mozambique.
Mọi người có thể lây nhiễm virus từ việc sử dụng hoặc ăn các động vật lây nhiễm như dơi, tinh tinh hoặc đười ươi, sau đó lây sang người khác.

Sự lây nhiễm từ người sang người từ sốt xuất huyết có nguyên nhân từ virus với tỷ lệ tử vong lên tới 90% không nhanh bằng tiếp xúc trực tiếp với chất lỏng từ cơ thể của người nhiễm bệnh hoặc xác chết.
Các quốc gia chưa từng có lây nhiễm trực tiếp từ động vật sang người nhưng có nguy cơ, là Angola, Burundi, Cameroon, Cộng hòa Trung Phi, Ethiopia, Ghana, Liberia, Madagascar, Malawi, Mozambique, Nigeria, Rwanda, Sierra Leone, Tanzania và Togo.

Trước đây, các ca lây nhiễm từ động vật được ghi nhận ở Cộng hòa Congo, Cộng hòa dân chủ Congo, Gabon, Guinea, Bờ Biển Ngà, Nam Sudan và Uganda.

Danh sách mở rộng cho thấy các vùng có nguy cơ ngày càng lan rộng hơn dự kiến và đã được một nhóm chuyên gia lập lập thành bản đồ kiểm soát.

Theo các dữ liệu phân tích, dân số sống trong vùng có nguy cơ (nhiễm bệnh) rất lớn, di chuyển nhiều hơn và mang tính quốc tế hơn so với khi tác nhân gây bệnh đầu tiên được phát hiện tại Zaire vào năm 1976. Kết quả là khi các sự kiện lan tỏa, khả năng lây nhiễm trong cộng đồng dân cư càng lớn, đặc biệt là các vùng có hạn chế về cơ sở y tế. Chính điều này đe dọa phá vỡ các nền kinh tế và các hệ thống chăm sóc sức khỏe.

Nghiên cứu cho biết tổng cộng có 22,2 triệu người sống trong các vùng có nguy cơ tại 22 quốc gia với 21,7 triệu (97%) sống ở các vùng nông thôn.

Nguyên nhân là do nhiều người sống ở các vùng rừng mưa nhiệt đới cũng là nơi động vật lây nhiễm sinh sống và virus đã lây lan dễ dàng do sự tăng dân số các khu vực ngoại ô cũng như sự phát triển của du lịch toàn cầu.
Các nhà khoa học khuyến cáo về các điều tra nghiêm ngặt, bao gồm các thí nghiệm đối với dơi ở các quốc gia có nguy cơ cao, nơi chúng phát tác với tư cách là các thực thể chứa virus.

Các bài học kinh nghiệm của các nhà nghiên cứu

Trước tình hình dịch bệnh do virus Ebola có chiều hướng tăng lên, các chuyên gia Ian Kerridge và Lyn Gilbert thuộc Đại học Sydney (Úc) đều đưa ra các bài học kinh nghiệm mà thế giới cần phải nghiền ngẫm:
Đầu tiên là duy trì và chú trọng chiến lược y tế cộng đồng để kiểm soát dịch bệnh. Bên cạnh đó là cung cấp cho các nước bị ảnh hưởng của dịch bệnh các hỗ trợ ngắn hạn và dài hạn về cơ sở hạ tầng để có thể hợp tác với cộng đồng cùng phòng ngừa và kiểm soát dịch bệnh ở nơi bùng phát.

Thứ hai, cần chấp nhận thực tế: chúng ta phải đối mặt với sự lây nhiễm và giảm thiểu phạm vi hoạt động của chúng. Đây là điều WHO đã làm bằng cách nhanh chóng theo dõi diễn biến dịch đồng thời cung cấp thuốc men và vaccine.

Tiếp theo là đánh giá các tiêu chuẩn địa phương và khoa học đối với các thiết kế thử nghiệm học để nâng cao khả năng cơ động trong đối đầu với các tình huống khẩn cấp của dịch bệnh lây nhiễm. Điều này có thể thực hiện bằng cách nhận và đưa vào sử dụng thuốc và vaccine thử nghiệm ngay khi dịch bùng phát nhằm đẩy nhanh việc sử dụng các phương pháp điều trị mới mà không gây ảnh hưởng tới sự an toàn của cộng đồng.

Bài học cuối cùng nhưng cực kỳ quan trọng để đánh giá các điều kiện chính trị xã hội và kinh tế đã tạo điều kiện cho dịch bùng phát. Khả năng dịch bùng phát do virus Ebola và các loại virus khác lây lan từ động vật sang người tăng do con người bị sức ép từ đói nghèo, thiếu nguồn dinh dưỡng (được cung cấp từ thịt thú rừng), chủ nghĩa tư bản toàn cầu và các chính sách thị trường tự do kiểu mới. Chính điều này đã biến các nơi bùng phát trở nên nguy hiểm và là môi trường sinh sống của các loại virus. Đồng thời, cần xem xét những chính sách và chiến lược thay thế như các loại thuế và kinh tế thị trường mới đồng thời với mục tiêu sức khỏe cộng đồng, tổng hợp sức mạnh trí tuệ để phát triển thuốc men và vaccine hỗ trợ, thực hiện các cách tiếp cận khác nhau đối với khoa học và tài trợ khoa học. Đây chính là vấn đề cần quan tâm tại nơi dịch bệnh bùng phát thường xuyên được lặp đi lặp lại.



BẢO TỒN

http://www.nhandan.com.vn/suckhoe/tieu-diem/item/24290502-dich-ebola-kho-kiem-soat-hon-du-kien.html