Webtretho thử nghiệm phiên bản mới

TIN TÀI TRỢ.

Bài Chòi Ngày Xuân ở Quảng Nam

  • 0 Lượt chia sẻ
  • 1.88K Lượt đọc
  • 0 Trả lời

Cập nhật hằng ngày những tin tức chọn lọc từ Đọc Báo Giùm Bạn của Webtretho

Đến trả lời mới nhất
    • Avatar của tyty99
    • Thành viên Webtretho
      Offline
    • 8 năm
    • 600 Bài viết

    • 1,824 Được cảm ơn

    #1
    Bài Chòi Ngày Xuân ở Quảng Nam

    http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/hom...ian&Itemid=155
    Phạm Phù sa
    Tết cổ truyền dân tộc Việt Nam xưa, ngoài những hình ảnh quen thuộc đầy phong vị :
    “ Thịt mỡ, dưa hành,câu đối đỏ
    Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh ...”
    còn có các trò chơi dân gian, các loại hình văn hoá- văn nghệ dân gian mang đậm chất vùng ,miền.
    hat%20bai%20choi
    Từ khi Tết không có tiếng pháo đì đoàng không làm mất đi không khí Tết mà làm cho chúng ta yên tâm hơn vì những trò nghịch ngợm của trẻ nhỏ với pháo; nhưng nếu thiếu đi những món ăn tinh thần truyền thống thì sẽ chẳng ra ngày tết, một khi nó đã trở thành nhu cầu.

    Ở một số tỉnh miền Trung Việt Nam, nhất là vùng thôn quê Quảng Nam có lẽ là những hội hát hò khoan thi tài ứng đáp, những hội Bài Chòi mừng Xuân .Hai loại hình này đều có sức mê hoặc kỳ lạ,không những đối với người trong cuộc mà còn hấp dẫn cả đối với người xem .Nhưng nếu như Hát hò khoan có thể tổ chức nhiều lần trong năm vào những ngày nông nhàn, tấn vụ, những ngày hội của làng như ngày lễ xuống đồng, lễ cúng cơm mới tạ thần nông , lễ Ra khơi, mừng được mùa biển, lễ cúng cá Ông v.v…thì Hội Bài Chòi chỉ được tổ chức vào dịp Tết Nguyên Đán.

    Vì vậy , vào cuối tháng chạp, khi những chiếc chòi lá được dựng lên, mọi người đều nô nức chờ đến Tết để dự hội Bài chòi.

    “ Rủ nhau đi hội Bài Chòi
    Để con nó khóc cho lòi rún ra”

    Câu ca ấy đủ thấy niềm đam mê chơi Bài chòì của ông cha ta lớn như thế nào.
    IMG_0380
    Bài chòi đã trở thành một thú chơi dân gian tao nhã trong những ngày Xuân, và cũng chính vì thế mà ngày Xuân nếu không có những hội Bài chòi thì sẽ thiếu đi rất nhiều ý nghĩa .

    “ Bài chòi mở hội đầu xuân
    Hội vui đón Tết, hội mừng non sông
    Vui chơi cho phỉ tấm lòng
    Chờ mười hai tháng nữa mới mong tựu tề ”
    “Gió Xuân phưởng phất nhành tre
    Bà con cô bác lắng nghe bài chòi”

    hay
    “ Mưa Xuân ướt ngọn cây sung
    Trống giục thùng thùng, xách guốc chạy te
    Bôn ba nút chẳng kịp gài
    Lận lưng đòn bánh ngồi dài cho tới khuya”



    Bài chòi được sử dụng các con bài của Bộ bài Tới (30 lá bài) được đặt tên theo danh vị, đặc tính biểu trưng của Người, tên các con vật, đồ vật như : Thầy, Trò, Nghèo, Thái Tử , Gióng, Rế, Gà, voi v.v…Mỗi lá bài được đặt ra nhiều lời hô bằng thai chòi ( thường là lục bát, lục bát biến thể) miêu tả mô phỏng đặc tính của mỗi con bài
    Bài chòi, bài tới là ba mươi lá
    Dang tay sớn sá là cái gã Ông Ầm ( ẦM )
    Trợt té xuống hầm là cái anh Tứ Cẳng (HƯƠNG)
    Nước da trăng trắng là cái chị Bạch Huê (TUYẾT)
    Một cổ hai kê là anh chàng Chín Gối ( GỐI )
    Ba chìm bảy nổi là chị sáu ghe (SUỐT )
    Lập bạn lập bè là cái anh ngủ dụm (NGỦ )
    Lùm đùm lụm đụm xách bị đi xin là cái anh Nhì nghèo (NGHÈO )
    Đã nghèo lại càng khổ
    Hay bươi, hay mổ là cái chị Ba Gà (GÀ )
    Có ngạng, có ngà là mấy anh Tứ Tượng(TƯỢNG )
    Che màn phủ trướng là cái chị Tam Quăn ( QUĂN )
    Đò đỏ đen đen đó Dượng hắn Kia kìa !…(ĐƯỢNG )
    Đó là lời hô lược giới các con bài trước khi vào hội chính.
    baichoi-3
    Bài chòi được sử dụng các con bài của Bộ bài Tới (30 lá bài) được đặt tên theo danh vị, đặc tính biểu trưng của Người, tên các con vật, đồ vật như : Thầy, Trò, Nghèo, Thái Tử , Gióng, Rế, Gà, voi v.v…Mỗi lá bài được đặt ra nhiều lời hô bằng thai chòi ( thường là lục bát, lục bát biến thể) miêu tả mô phỏng đặc tính của mỗi con bài
    Bài chòi, bài tới là ba mươi lá
    Dang tay sớn sá là cái gã Ông Ầm ( ẦM )
    Trợt té xuống hầm là cái anh Tứ Cẳng (HƯƠNG)
    Nước da trăng trắng là cái chị Bạch Huê (TUYẾT)
    Một cổ hai kê là anh chàng Chín Gối ( GỐI )
    Ba chìm bảy nổi là chị sáu ghe (SUỐT )
    Lập bạn lập bè là cái anh ngủ dụm (NGỦ )
    Lùm đùm lụm đụm xách bị đi xin là cái anh Nhì nghèo (NGHÈO )
    Đã nghèo lại càng khổ
    Hay bươi, hay mổ là cái chị Ba Gà (GÀ )
    Có ngạng, có ngà là mấy anh Tứ Tượng(TƯỢNG )
    Che màn phủ trướng là cái chị Tam Quăn ( QUĂN )
    Đò đỏ đen đen đó Dượng hắn Kia kìa !...(ĐƯỢNG )

    Đó là lời hô lược giới các con bài trước khi vào hội chính.

    IMG_0326
    Khi tham gia chơi bài, mỗi người được nhận một thẻ bài, trên đó có dán ba lá bài khác nhau và ngồi vào các chòi đã dựng sẵn.Trong quá trình chơi, tổ hiệu lần lượt hho các con bài, người chơi phải chú ý lắng nghe để biết con bài trúng. Ai may mắn trúng hết ba con bài trong thẻ sẽ là người thắng cuộc.

    Vì bài chòi chỉ tổ chức vào mỗi dịp xuân về nên ta bắt gặp trong nhiều câu thai chòi in rất đậm không khí Xuân :

    Nữ :
    -“ Sáng nay đi chợ tất niên
    Em đây cầm một quan tiền trong tay
    Sắm mua cũng khá đủ đầy
    Nào cau, nào thuốc, trái cây, thịt thà
    Độc bình mua để cắm hoa
    Hột dưa, bánh mứt, rượu trà, giấy bông
    Tính hoài mà cũng chẳng thông
    Còn ba trăm sáu chục đồng tiền dư ”
    IMG_0453
    Nam -
    “ Vội chi, em cứ thư thư
    Anh đây sẽ tính chừ chừ cho em
    Sáu mươi đồng tính một tiền
    Mà ba trăm sáu chục đồng nguyên vẫn còn
    Vị chi em mới tiêu xong
    Cho hột dưa, bánh mứt, giấy bông , rượu, trà
    Trái cây , cau, thuốc, thịt thà
    Độc bình cùng với hương hoa là bốn tiền
    Ba trăm sáu chục đồng nguyên
    Tính ra chính thị SÁU TIỀN còn dư ”
    ( CON SÁU TIỀN )
    IMG_0374
    “ Đầu năm khấn vái Tổ tiên
    Cầu cho gia đạo bình yên, thuận hoà
    Cầu cho sức khoẻ mẹ cha
    Cầu cho thôn xóm, cửa nhà an vui”
    Cầu cho con cái nên người
    Cầu cho khoai ,lúa tốt tươi bời bời
    Tân niên cầu một nụ cười
    Làm ăn song SUỐT bằng mười năm qua
    ( CON SÁU SUỐT )
    IMG_0581
    Nam :
    Tiếng đồn em bậu mặn mà
    Nết na, duyên dáng thiệt là thậm xinh
    Quen chàng nho nhã thư sinh
    Thề bồi, nguyện ước đinh ninh một lòng
    Yêu nhau năm, sáu mùa trăng
    Chín thương mười đợi dẫu rằng cách xa
    Nữ :
    -“ Đầu năm đi hội vía Bà
    Gặp ông Thầy bói xem qua cho tận tường
    Nam :
    Thầy bói gieo quẻ phán rằng
    Tuổi ni là Tí với Dần khắc nhau
    Tướng cô là cọp cái rừng sâu
    Anh kia là chuột nhắt ,sánh sao cho bằng?
    Số cô là số sát chồng
    Phải lấy ông bỏ vợ mới mặn nồng, giàu sang
    :Nữ :
    Nghe lời thầy bói nói càn
    Làm cho lá rủ, hoa tàn , nhuỵ phai
    Nghe lời thầy bói nói sai
    Làm cho duyên nợ Trúc – Mai chia lìa…”
    Ớ bà con ơi đừng có nghe ông Thầy, đừng có nghe ông Thầy
    ( CON THẦY )
    IMG_1969
    Thuở nhỏ , vào ngày Tết tôi thường theo Ba về thăm quê nội tại làng Bất Nhị, Điện Bàn và lên thăm chị lấy chồng ở tận Đại Lộc. Dù xa xôi nhưng sau khi hương khói tổ tiên ,thăm viếng chúc tụng, ông cũng tranh thủ ghé chơi một vài hội bài chòi cho đỡ “ghiền”,vì ở thành phố hiếm nơi có tổ chức trò chơi này. Hơn nữa lời thai chòi mỗi nơi có một cách thể hiện khác, ông vẫn nhớ nằm lòng cái văn phong dặc trưng quê kiểng nên khi nghe chú hiệu hô là ông đoán biết ngay là con bài gì sẽ xuất hiện khi chưa hết lời hô, dù rằng các lớp hiệu bài chòi sau này đã tiếp thu, cải tiến, thích ứng để phát triển dần nhưng lời các con bài gốc vẫn ưu ái được trọng dụng. Tôi cũng thích thú , háo hức theo ông để rồi ngơ ngác, lạ lẫm nghe chú Hiệu hô thai, làm trò và thầm thán phục về tài ứng tác, về khả năng dẫn trò rất “chuyên nghiệp”. Một nghệ nhân, nghệ sĩ dân gian kiêm “em-xi” đặc trưng của Bà chòi. Có khi mải mê đến chiều tối không muốn dứt ra, may mà còn về kịp chuyến xe cuối ngày.Sau này lớn lên , tôi đến nhiều nơi làng quê ngoại vi Hội An, một số vùng quê Quảng Nam ,Quảng Ngãi., Bình Định...( Miền đất võ chính là cái nôi của Bài chòi miền trung ) mới biết rằng thú chơi ngày Tết này không chỉ riêng ở quê nội tôi mới có

    Thời công nghiệp văn minh, nhiều loại hình giải trí hiện đại dần thế chỗ nhưng may mắn thay, đó đây vẫn còn thói quen tổ chức những hội Bài chòi, dặc biệt, những hội chòi này vẫn thu hút rất đông người, và như thế vẫn còn nhiều người yêu thích Bài chòi.

    Quả đúng vậy, qua bao thăng trầm Bài chòi đang phục hưng trở lại từ quê hương Phố cổ của tôi. Như nhiều nhà nghiên cứu và du khách đã nói : “Hội An không là chiếc nôi sản sinh ra Bài Chòi , nhưng nay nghiễm nhiên đã là một địa chỉ “ có thương hiệu” về loại hình này. Đến Hội An để được nghe và tham gia một vài hội Bài chòi, là một phần trong hành trình du lịch đến với phố cổ Di sản văn hoá thế giới này.” . Bài chòi Hội An đã không còn quanh quẩn trong những bức tường vôi của Phố cổ nữa, mà đã thực sự “ xuất khẩu” tung cánh khắp nơi. Không những có một , mà là vài ba đội Bài Chòi , không những chỉ có lớp đàn anh, đàn chị mà nay đã có đội ngũ kế thừa.

    Đã có nhiều đoàn Phim trong nước và quốc tế đến thực hiện những thước phim khắc họa đậm chất Văn nghệ dân gian diễn xướng này. Vào những ngày cuối năm 2008, Đoàn làm phim của Trung tâm truyền hình Việt Nam tại thành Phố Đà nẵng vào thực hiện chương trình “ Tạp chí thiếu nhi” cho kịch bản phim HÁT BÀI CHÒI Ở QUÊ EM . Hay mới đây thôi, trong năm 2009, nhiều đoàn làm phim tư liệu cũng đã thực hiện những chương trình tương tự. Tôi ngạc nhiên khi thấy các em học sinh cấp II đã hiểu biết hơn về Dân ca, về Bài chòi,. Đặc biệt hơn nữa là tại một hội Bài chòi trong phố cổ vào Đêm phố cổ hàng tháng 14 âm lịch, những tối thứ bảy hàng tuần, các chương trình Phố Đêm tôi đã nghe, đã thấy lứa măng non đã hát được nhiều làn điệu dân ca quê kiểng, nhiều em hát rất hay. Xướng được những lời thai bài chòi với nội dung tình quê hương đất nước, làng xóm, cha mẹ, ông bà , thầy yêu, bạn quý thấm đẫm tình người. Cái quan trọng hơn là các em đã “thấm” và thích dân ca quê kiểng, thích hô hát bài chòi, không còn “dị ứng” với loại hình này , dân ca không bị xem là quê mùa, lạc hậu như trước đây.
    Hãy nghe các em hát:

    “ Ông cha từng dạy rất nhiều
    Lá lành... lá rách, nhiễu điêù...giá gương
    Làm người phải biết yêu thương
    Xóm thôn, Đất nước, quê hương, đồng bào
    Giúp người giữa lúc lao đao
    Phước dày hơn cả sóng trào biển Đông
    Bầu ơi, thương lấy BÍ cùng
    Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn ”
    (CON NHÌ BÍ )

    và đây nữa :
    “ Cơm cha , áo mẹ, chữ thầy
    Lòng em ghi nhớ, ơn này không phai
    Mẹ cha vất vả ngày đêm
    Thầy cô dạy dỗ chúng em nên người
    Mai sau đi bốn phương trời
    Công ơn trời biển suốt đời không quên
    Em luôn gắng sức học hành
    Con ngoan-TRÒ giỏi đáp đền ơn sâu”
    (CON HỌC TRÒ )

    Những lời hô phù hợp với lứa tuổi các em, thấm đẫm đạo lý “hiếu nghĩa”, “nhân tâm”, “tôn sư trọng đạo” …không biết có phải các em tự viết ra hay không, nhưng rõ ràng, đã được các em thể hiện rất say sưa, bằng tất cả sự đam mê, ham tìm hiểu, khám phá.

    Dù giọng hô hát chưa thật chuẩn, chưa hay nhưng tôi đọc thấy trong đôi mắt và trái tim các em niềm say mê, lòng nhiệt tình đối với văn nghệ dân gian mà với lớp trẻ hiện nay không dễ dàng cảm thụ và chấp nhận.

    Có được như vậy, ngoài cảm thụ cá nhân, trước hết phải kể đến những người đã tâm huyết cho việc phục hồi, chấn hưng , bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống giữ gìn bản sắc Văn hoá dân tộc tại Hội An mà dân ca, dân vũ, dân nhạc là một phần không thể thiếu.
    IMG_2058
    Đó là nhờ ở việc quyết tâm “ Đưa dân ca, dân nhạc vào trường học” thời gian qua Hội An đã làm và đang làm hiệu quả . Hệ quả của việc này đã được đền đáp, thực tế đã trả lời “Dân ca đã được đưa về lại với quần chúng, phục vụ cho quần chúng, nơi nó từ đó sinh ra, để rồi từ đó trở lại một cách sống động hơn để phục vụ cho cộng đồng”.
    IMG_0351
    Được như vậy không thể không nhắc đến công lao của những nhà folklore, đội ngũ sưu tầm, sáng tác, những đàn chị đàn anh, cô ,chú nghệ nhân…họ cũng là những thầy cô đi gieo những hạt mầm dân ca ở các trường học.

    Với những gì đang diễn ra và ngày một định hình, hy vọng từ lớp trẻ này, không chỉ riêng ở Hội An mà trò chơi diễn xướng dân gian Bài Chòi sẽ lại tái sinh mạnh mẽ trên dải đất miền trung nắng gió, ở những nơi nó vốn đã được sinh ra, từng tồn tại kiêu hãnh và để lại cho đời những giá trị nghệ thuật dân gian giàu bản sắc.

    Tôi hình dung, khi mùa xuân về, khi mai đào đua nở, tiếng trống hội bài chòi thúc giục như rộn rã trong tim...Tiếng anh Hiệu và những câu thai chòi như thuộc nằm lòng trong tôi vang lên rành rọt .Và, tôi nghe thấy cũng không xa lắm nữa, hình ảnh những anh Hiệu, chị Hiệu Bài chòi tương lai đang hoà nhập, xuất hiện ngày càng rõ nét trong những đêm Phố cổ lên đèn .Xa hơn, vang hơn và nhân rộng hơn trên dải đất miền trung../.
    Phạm Phù sa




    Bài chòi ngày xuân Xưa và Nay - đi tìm lời giải mã
    IMG_2137
    Phạm Phù sa
    Bài Chòi, một thú chơi tao nhã, một loại hình văn hóa-văn nghệ dân gian độc đáo, có ca, có diễn (diễn xướng), là đặc sản tinh thần độc đáo của nhân dân các tỉnh miền trung trung bộ từ hàng trăm năm trước. Thời xưa, Bài Chòi chỉ được tổ chức vào những dịp xuân. Nhiều người nói rằng Bài Chòi thỉnh thoảng cũng có tổ chức vào những dịp lễ hội khác của làng ngoài những ngày Tết cổ truyền. Nhưng tôi cho rằng Bài Chòi không thể tổ chức ngoài dịp vui xuân. Nếu có thì cũng rất hiếm, vào những trường hợp " thật sự đặc biệt " nào đó thôi, vì từ khi tôi đủ khôn để biết những việc xảy ra ở làng, tôi chưa bao giờ thấy tổ chức các hội Bài chòi như vậy bao giờ. Lý do theo nhận định chủ quan của tôi là vì tính đặc thù của mỗi Lễ -Hội. Bài Chòi như được sinh ra là để chơi Xuân do nhu cầu của thực tiễn cuộc sống người dân, ví như hoa Mai, hoa Đào được sinh ra là để cho Tết mới nở vậy! Ký ức tôi vẫn in đậm bao nhiêu chuyện thuở thiếu thời. Tôi biết nhiều về việc ở làng là nhờ ở ba tôi
    IMG_0561
    Ba tôi là một trong những vị cao niên trưởng thượng chuyên chăm lo việc xóm, việc làng. Bất cứ ở đâu có "bu lu trống chầu" ( tiếng chiêng trống cúng tế ) là ở đó phải có mặt ông. Ông là một thành viên trong "ban" ( ban nghi lễ của địa phương ). Khi có việc làng là ông ở liền tại hội tế mấy ngày đêm, ngủ lại, trực luôn tại các miếu đình đến khi mãn cuộc mới về.Từ khi mới lên 5, lên 7, do là con trai lớn, sau này còn phải thay mặt cha mẹ lo chuyện tộc họ, ông bà, chuyện phải không với bà con chòm xóm, chung lo việc xóm, việc làng nên bất cứ ngày trịnh trọng gì ba tôi cũng kèm tôi đi theo ông cho bằng được để biết các việc tế lễ, hội hè lớn trong năm. ( Dĩ nhiên là ông không bắt tôi phải theo suốt hội như ông vì còn phải lo chuyện học.)

    Tế Xuân, Nguyên Tiêu thì người ta cúng Long Chu để tống tà, cầu an; Ngày hội Nguyên Tiêu thì cúng xô cộ, thí thực, đi chùa cầu kinh ...đầu năm nếu có tổ chức văn nghệ thì đặc biệt là Hát Bội. Các bậc tiền bối cho rằng đầu năm xem hát tuồng sẽ đem lại sự mạnh khỏe, phấn chấn, may mắn, suôn sẻ , cho nên các đội tuồng thường chọn những tuồng "chiến" có lớp cung kiếm đánh nhau, trống giục quân reo...không ai hát Bài Chòi trong dịp này.
    IMG_2024
    Cúng Thần Nông, mừng lúa mới thì hát Hò khoan là hợp nhất, Cầu Ngư thì chủ yếu là Bả Trạo, cũng có hát Hò khoan. Vu Lan, Tế Thu và các lễ hội khác đều nặng về nghi thức tri ân Ông bà tổ tiên, báo hiếu...chẳng thể tổ chức vui chơi Bài Chòi. Cho nên đó là lý do chính yếu để Bài Chòi gắn liền với Ngày Tết dân tộc, Bài Chòi chỉ tổ chức vào dịp Tết nên mỗi độ Xuân về, người ta háo hức đợi chờ như ngóng đợi người yêu sau một năm dài xa cách mới lại gặp nhau, và do đó cũng say mê hết mình với "cô Chín lều tranh" ( chín chòi lá ) kẻo ngày xuân qua đi lại phải mười hai tháng sau mới gặp lại. Mặt khác, do thời ấy không có nhiều hoạt động vui chơi văn nghệ giải trí nên không lạ gì khi Bài Chòi được xem như là "đặc sản", "hơi bị đắt show" trong những ngày xuân.

    Dù theo quê vợ về sống ở Hội an, nhưng cứ vào dịp xuân về là Ba tôi thường dắt tôi về quê nội ( Điện bàn ) trước đó vài ngày để cùng bác tôi lo chuyện ông bà, gói bánh Tét, làm bánh Tổ và tham gia làm chòi chơi Bài Chòi với làng xóm, rồi khi trở về thì lại có thêm những món "quà" quê thứ thiệt về thành phố. Và, trong 7 ngày xuân thể nào cũng tranh thủ về để chơi dăm bảy hội Bài Chòi. Dường như ông không thể nguôi nỗi nhớ hương vị Tết quê

    Bài Chòi ngày xưa cũng có ăn- thua, có chung thưởng bằng tiền như các trò chơi cờ bạc khác, nhưng đó không phải là nguyên nhân chính làm cho Bài Chòi có sức thu hút mạnh, làm cho người ta đam mê vì sự ăn - thua, bởi yếu tố cờ bạc ở đây không lớn, mức thưởng trúng giải cũng khiêm tốn, làm sao sánh được với "Bầu- Cua", "Tài- Xỉu", "Xăm hường".... Yếu tố bao trùm là ở cái tài của ông Hiệu và nội dung các con bài qua những câu Thai Chòi, giọng điệu lời hô mê hoặc lòng người.

    Muốn vậy Ông Hiệu phải là người có năng lực, có năng khiếu, thông minh, giỏi ứng biến, năng nổ, có kiến thức phổ thông tương đối rộng (dù học không cao) để có thể làm cho các hội Bài Chòi luôn sôi động, hấp dẫn, bất ngờ, làm cho người chơi luôn bị hút về phía ông ta, chăm chú lắng nghe, theo dõi một cách thích thú, tập trung cao độ.

    Phải tập trung là vì ngày đó Hiệu Bài Chòi chỉ hô thai bằng miệng, không có các phương tiện kỹ thuật âm thanh hỗ trợ mà lại ở chốn đông người nên không ai bảo ai , tất cả đều im lặng lắng nghe. Cũng vì để người chơi được nghe cho rõ nên người ta bố trí các chòi con theo vòng tròn đồng tâm, chòi Cái (chòi trung tâm ) ở chính giữa, gần với các chòi con ). Họ phải lắng nghe cho rõ con bài gì sẽ xuất hiện, có đúng với con bài trên tay mình không. Mặt khác, lời hô hát, phong cách diễn của ông Hiệu là cả một nghệ thuật khiến họ không thể rời mắt. Chăm chú dõi theo để rồi được hồn nhiên cười vui như đứa trẻ, thích thú vỗ đùi đen đét, gật gù tán thưởng hay đắm chìm, đầy tâm sự trong cốt chuyện bi ai lấy tích từ các vở tuồng thơ như "Lục Vân Tiên, Phạm Công Cúc Hoa, Thoại Khanh Châu Tuấn..." Chỉ một mình ông ta hóa thân vào các nhân vật, buộc người chơi phải thích thú dõi theo, hồi hộp, phỏng đoán để rồi òa vỡ , phấn khích, hạnh phúc dâng tràn khi tên con bài được xướng lên. Hiệu Bài Chòi đã dẫn dắt họ đi qua nhiều cung bậc cảm xúc của từng con bài. Cái tài, cái giỏi của Hiệu là ở đó.( Chính yếu tố này là động lực, nguyên nhân chính để thôi thúc Bài Chòi sau này phát triển lên thành bộ môn ca kịch sân khấu )
    Cái tài của Hiệu đã đành. Một yếu tố nữa không kém phần quan trọng là "Thai Chòi", thiếu nó sẽ không thể có Bài Chòi.

    Những câu Thai Chòi xứ Quảng và miền Trung trung bộ rất phong phú .Tiếc rằng qua một thời gian khá dài đất nước đắm chìm trong chiến tranh khắc nghiệt, hầu hết các Hội Bài Chòi tại nhiều nơi đã không thể tồn tại, mai một đi. Phần lớn các nghệ nhân giỏi đã không còn, những câu thai chòi đầy sức quyến rũ một thời cũng thất thoát, không được lưu truyền đầy đủ .

    Để đủ năng lực nhận trách nhiệm làm Hiệu Bài Chòi thì người Hiệu phải có vốn liếng hàng trăm lời thai chòi thuộc lòng hoặc ngẫu hứng tự ứng tác thêm ra để luôn luôn "làm mới" mình, tránh nhàm chán. Trong 30 con bài, mỗi con bài như thế, người Hiệu phải chuẩn bị nhiều phương án hô khác nhau.

    Chúng ta hãy cùng theo chân các anh chị Hiệu thời nay đến một hội Bài Chòi ở Hội An-Quảng Nam, nơi làm phục sinh loại hình này để tìm hiểu về cái tài của người Hiệu và những câu thai chòi . Đây rồi, hãy lắng nghe tiếng trống nhạc vang lừng và nghe các anh chị Hiệu mở lời khai hội :
    Nam (Anh Hiệu) :

    Năm mới đến, năm cũ sắp qua
    Chúc một năm đất nước chan hòa niềm vui
    Quê hương khởi sắc rạng ngời
    Vườn xuân hạnh phúc nơi nơi reo mừng
    Con Rồng Việt Nam sẽ chắp cánh bay lên
    Nơi nơi an lạc, thanh bình hoan ca

    Nữ (Chị Hiệu) :
    Trước thềm xuân mới đầu năm
    Tôi xin kính chúc quý ông, quý bà
    Từ Thanh niên, phụ nữ, cho chí người già
    Cả những người khách quý phương xa mới về
    Gia đình yên ấm đề huề
    An khương cường thịnh, vẹn bề trước sau
    An cư lạc nghiệp dài lâu
    Phước như Đông Hải, thọ cầu Nam san
    Niềm vui hạnh phúc dâng tràn
    Công danh vinh hiển vẻ vang đời đời
    Sau đây xin khai hội Bài Chòi
    trống rung, cờ phất,Hiệu tôi xin mời !

    Đầu năm, đi đâu, gặp ai cũng dành cho nhau những lời chúc tụng tốt đẹp nhất là chuyện tất nhiên. Nhưng đến hội Bài Chòi vừa được mua vui, thử vận đầu năm, vừa được xem, được nghe chúc bằng những lời "có cánh", có giai điệu, trống, nhạc tưng bừng ai cũng hân hoan trong dạ. Họ phấn chấn chờ đợi những điều bất ngờ ngộ nghĩnh mà ý vị tiếp theo.

    Giẹp lép như đầu cá chai
    Ăn tham với vợ là trai Kim bồng (*)
    Nhọn hoắc như đầu cá nhồng
    Ăn tham với chồng là ...là gái Cẩm Phô (**)
    Đó là họ đồn càng, tôi chẳng thấy mô
    Chớ ông chồng tôi ổng xơi hết mít,
    để lại toàn xơ, toàn xơ với cùi !.
    Con Xơ (Rế )

    Đó là những lời hô chỉ một người Hiệu như hầu hết các nghệ nhân ngày xưa đã thể hiện. Sau này, để chia sẻ bớt mệt nhọc và cũng để có bạn diễn, tung hứng với nhau cho hấp dẫn hơn, Hiệu thường được bố trí một cặp Nam Nữ như đôi song ca kiêm "em xi":
    Nữ : Làm trai cho đáng nên trai
    Xuống đông đông tĩnh lên đoài đoài tan
    Còn ông thì mất nết, ông hư thân
    Sáng ông say chiều ông xỉn, ông nợ nần tứ tung

    Nam: Còn bà có khác gì tôi
    Bà ngồi lê đôi mách ăn rồi bà chạy rông
    Người ta thì tứ đức tam tòng
    Còn bà thì miệng nhọn chửi chồng như bắp rang
    Con Dọn (Nhọn)

    Nữ: Một -anh để em ra, hai -anh để em ra
    Em bồng con về nhà , em đi buôn đi bán
    Em trả nợ bánh tráng, em trả nợ bánh xèo
    Còn dư em trả nợ thịt heo
    Em không cam chịu cái cảnh nghèo anh cho
    Thôi, chào chồng- em đi zề đây .
    Nam: Quớ trời trời, bộ ...bộ "núa" rứa là ...zề thiệt hả trời? Khoan, khoan, chờ anh xí đã, anh núa ni cho nghe nề
    -Em ơi đừng bỏ anh về
    Tình chồng nghĩa vợ một lời thề sắt son

    Nữ: -Hứ, thề, thề là cá trê rúc ống !

    Nam: -Không anh thề thiệt, không phải thề không mà còn hứa chính xác nữa đó

    Nữ: - Ời, núa rứa nghe được .Hứa làm răng?

    Nam: Chừ đây anh hứa trước bà con
    Anh sẽ chí thú làm ăn, làm ăn cho hết nghèo
    Ớ bạn mình ơi là cái con nhì nghèo
    (Con Nhì Nghèo)

    Anh Hiệu đôi lúc cũng "sáng tạo" thêm những bất ngờ khi cũng một câu thai này nhưng nhiều người có thể bị ngẩn ngơ, mừng hụt khi cầm trên tay quân cờ có con NGHÈO, cứ đinh ninh lời hô đó là con Nhì nghèo thì bỗng nghe :

    Chừ đây anh hứa trước bà con
    Anh sẽ chí thú làm ăn, làm ăn kiếm nhiều tiền
    Ớ bạn mình ơi là cái con TÁM TIỀN
    ( Theo qui ước, Con SÁU TIỀN còn gọi là tiền ít-hoặc ít tiền ; con TÁM TIỀN là tiền nhiều -nhiều tiền )

    Những lời hô vừa dí dỏm vừa giàu nội dung giáo dục mà không thiếu chất liệu văn học. Sau này, để thích ứng với các chủ đề phục vụ, các nhà biên soạn hoặc chính các nghệ nhân (anh chị Hiệu) đã làm giàu thêm kho tàng Thai Chòi với nhiều nội dung mới, các nghệ nhân còn phát triển lên một bước nữa đó là diễn kịch thật sự, không phải chỉ 2 người, 2 nhân vật tung hứng với nhau nữa, mà là 3, 4 người.

    Nữ 1 : - Tám tiền nó ra rồi/ bà con lắng nghe/ mà tôi hôi đây hô tiếp/ hô tiếp con bài ...

    Tất cả : - Con gì nó ra đây ?

    Nữ 1 : - Con Mèo, con chó có lông
    Bụi tre có mắt, nồi đồng có quai
    Tôi đố Anh Ba cùng với cô Hai
    Có một giống Mèo
    Cũng đủ 2 cái tay , 2 con mắt , hai lỗ tai
    Nhưng mà nó chỉ có 2 cái giò
    Ai biết thì nói thử coi
    Bà con mô đoán trúng thì (con Bài)2 tôi trao

    Nam :- Mèo chi lạ rứa hè Bà con? Ai biết không? mèo ni tôi chưa thấy, chắc Mèo Tân Mẹo phải chơi?

    Nữ 2: - Dễ ợt, tui biết, nghe đây nề.
    Có một loại mèo mướp tai mắt mũi đủ đầy
    Nhưng mà đặc biệt Mèo này có 2 chưn thôi
    Mèo ni rất chuộng ông dượng tôi
    Đó là Mèo Bạch TUYẾT, đứng ngồi, đứng ngồi chẳng yên

    Nam :- À, chừ tôi mới hiểu, đó là con Bạch Tuyết , Bạch Tuyết ra rồi.

    Tất cả : - Bạch Tuyết ra rồi !

    Đó là trường hợp 3 diễn viên mỗi người diễn một nhân vật rạch ròi, dưới đây các nghệ nhân đã tài tình nhập thoát vai, phân thân theo trường phái kịch hiện đại sân khâú ước lệ đáng nể : một người diễn 2 vai qua một trích đoạn ngắn "Thoại Khanh -Châu Tuấn ". Không phải chỉ vài làn điệu đơn giản mà ở đây có sử dụng thêm các làn điệu, giàu nhạc tính, kịch tính

    Nữ : ( Vai Thoại Khanh )
    ( Hát Vọng Kim Lang )
    Châu lang ơi, thiếp mãi đi tìm chàng
    Nơi chân trời góc bể lang thang
    Ước mong sao gặp chàng
    cho thoả lòng mong ước bấy lâu (nhạc)
    Nào ngờ sự tình phủ phàng cay đắng
    Biết ai giờ đã có công nương
    Hỡi ai đã quên ai rồi lời thề nhớ chăng người ơi
    Nay ai đã quên ai rồi mà lời thề vẫn như còn đây! ( nhạc )

    Nam Vai Châu Tuấn )
    Thoại Khanh em hỡi có hay, anh đâu phải người bạc vong
    Mà do triều đình bất công, khiến anh lưu đày Tề bang

    Nữ Từ vai TK, chuyển vị trí, đổi giọng, chuyển sang vai Mẹ.)
    ( Hát Xuân nữ ) :
    - Thôi đừng nói nữa,
    Giờ ông tân trạng là quan
    Mẹ con tôi là kẻ lang thang bần cùng
    Giờ đây xin phép dời chân
    Tha phương câu thực dấn thân bụi trần
    - Đi, Thoại Khanh! Đi con, hãy quên đi đồ bạc nghĩa, bội tình! ( bỏ đi )

    Nam : ( quỳ xuống trước mặt Mẹ )
    Mẹ, mẹ ơi xin hãy dừng chân
    Con xin quỳ gối tỏ phân cho mẹ tường
    ( Con GỐI -Chín Gối )
    IMG_0409
    Bài chòi thu hút người xem bằng những trò diễn và lời hô hát như thế đó. Ngoài ra nó còn có một lý do khác, đó là nhờ những lời thai hô có nội dung vui nhộn, thậm chí hoang nghịch để họ được cười vui cho thỏa, hả hê những ngày xuân. Những câu thai đó thường tập trung ở các con bài mang biểu tượng như Linga và Yoni của người Chăm, hoặc những con bài gợi nhớ, liên tưởng đến chuyện trai gái, yêu đương...

    Nữ: Em lấy chồng từ thuở 15
    Chồng chê em bé không nằm với em

    Nam: Đến nay em 18, đôi mươi
    Em có nằm dưới đất chồng cũng lôi lên giường

    Nam: Lên giường anh nói anh thương
    Một anh thương, hai anh thương, ba anh thương, bốn anh thương

    Nữ: Anh thương chi hung rứa 4 cẳng giường hắn rung rinh
    (Ới bạn mình ơi)2 là cái anh Tứ cẳng, Tứ cẳng đó là ông Hương, là ông Hương ra rồi. là ông Hương ra rồi
    ( Con HƯƠNG- Tứ cẳng)
    Ta cũng thường nghe những câu thai bài chòi cổ sau :

    Nam: Con cu nó ăn đậu, ăn mè,
    Ăn chi của chị mà chị đè con cu ?

    Nữ: Nuôi cu thì anh phải nhốt cu
    Tại răng anh để nó mổ tù lu cái đám mè?

    Nữ: Nếu tôi mà không bắt, không đè
    Thì còn đâu đám đậu, đám mè của tôi.

    Nam: Chị đừng gán tội cho cu tôi
    Nó mà gãy cánh, chị đền tôi sáu tiền
    ( Con SÁU TIỀN - Tiền ít )

    Nữ :-Hoa phi đào, phi Cúc- Sắc phi lục, phi hồng
    Trơ như đá, vững như đồng
    Ai xô không ngã, ngọn gió lồng không xao
    Mỉa mai Cụm Liễu Động Đào
    Ong qua ưng đậu, Bướm vào muốn bu
    Bốn mùa Đông ,Hạ, Xuân, Thu
    Khi búp, khi nở, khi xù khi tươi
    Chúa xuân ngó thấy mỉm cười
    Săc hay vương vấn mấy người tài danh
    Đố là là chi anh nói cho nhanh
    Nó làm cho điêu đứng mấy anh dê xồm

    Nam : -Ớ em ơi, đố chi mà đố dễ òm òm
    Anh hùng khó qua được Cửa ải Mỹ nhân
    Có Dương thì phải có Âm
    Đó là quy luật tự nhiên đó mà
    Từ dân cho tới nhà Vua
    Nó làm cho bịn rịn, có chừa ai đâu ?
    Là nàng Bạch Tuyết đẹp đẽ biết bao
    Ai có con Bạch Tuyết mau mau lên nhận quà !
    ( Con Tuyết -Bạch Huê)


    Tiếc công mẹ đẻ, cha nuôi
    Có con không giữ , để họ lùi thâu đêm
    Đàn ông lại có cái nêm
    Đàn bà sanh nhụy, lại thêm mẻ đàn
    Đàn bà sáng rực ao sen
    Đàn ông giữ của , nọc chèn hai bên
    ( Con Đượng-Nọc thược )


    Tôi gọi Bài Chòi Hội An là Một nét hoa văn giữa lòng Phố cổ. Một Di sản trong lòng Di sản văn hóa thế giới Hội An./.




    Nghe vẻ nghe ve

    Nghe vè bài tới

    Cơm chưa kịp xới

    Trầu chưa kịp têm

    Tôi đánh một đêm...

    (Vè bài tới - Quảng Nam)
    Cách chơi bài chòi ở Quảng Nam (Tôn Thất Hướng)
    Ở các làng quê miền Trung nói chung và Quảng Nam nói riêng, trong ngày lễ tết, trò chơi dân gian thường có các trò bắt vịt, bắt chạch, đập chum, leo cây chuối... hoặc các trò diễn như sắc bùa, súc sắc xúc xẻ nhưng hấp dẫn nhất vẫn là trò chơi bài chòi. Vào dịp hội hè, trong làng rộn ràng hẳn lên không khí vui tươi, người làng dựng chòi kê ván hoặc nếu không có chòi thì kê ghế ngồi để chuẩn bị chơi bài chòi.

    Xưa kia, các gia đình khá giả thì chơi tứ sắc, tổ tôm, mạt chược, xăm hường... Và sau này, khi văn hóa phương tây vào Việt Nam thì có các trò chơi dựa theo 52 lá bài tây như: binh xập xám, xì tẩy, xì lát, cát tê, phỏm, tú lơ khơ... là trò chơi dành cho người giàu có, nhiều tiền lắm của. Cũng là trò chơi bài bạc trong dịp hội hè nhưng bài chòi dành cho đại đa số giới bình dân, rẻ tiền, có xu hướng nghiêng về tính cộng đồng hội hè đình đám và giải trí dân gian khác với các loại chơi bài trên. Chính vì vậy, ở Quảng Nam nơi được coi là đất nông thôn dân dã thì dân gian cũng tạo cho mình thú chơi riêng nhưng hết sức độc đáo mang phong vị làng quê, đậm chất văn hóa nông nghiệp. Tục chơi bài chòi tương tự như chơi tổ tôm điếm ở miền Bắc. Bộ bài chòi, còn gọi là bộ bài tới, thoạt đầu dùng để chơi với 6 người trong nhà rồi dần dần mới lan ra và chuyển sang lối chơi nơi công cộng nơi đình làng, sân bãi.
    58999
    Theo các tài liệu nghiên cứu văn hóa dân gian, nếu đúng thể thức thì khi chơi bài chòi, người ta dựng 11 chiếc chòi cao từ 2 đến 3 thước, bên trái có 5 chòi và bên phải có 5 chòi, gọi là chòi con và 1 chòi ở chính giữa là chòi trung tâm hay còn gọi là chòi cái. Thông thường dân gian chơi bài chòi cốt để giải trí, để nghe anh hiệu gõ mõ, hô bài chòi diễn xướng mang đậm tính chất nghệ thuật dân gian. Ở đây âm nhạc là nhịp gõ, nhịp trống, kết hợp nhuần nhuyễn với lời hô hát. Lời hô mang nghĩa văn chương bình dân mộc mạc, hình mỗi con bài thì mang dáng vẻ họa tiết cách điệu theo phong cách dân gian.
    96515
    Chơi bài chòi thực hiện theo mỗi chòi con (10 chòi) được phát 3 con bài, trên thân bài có tên con bài, tất cả là 30 con bài (gọi là bài nọc). Ở chòi cái có một cái ống tre lớn dùng để đựng bài cái. Khi trống thúc liên hồi báo hiệu hội bài chòi bắt đầu, những người đánh bài chòi vào chòi con, tay cầm 3 con bài do họ tự chọn lựa ngẫu nhiên. Anh hiệu (người hô) bước ra ống thẻ cái, xóc đi xóc lại rồi chậm rãi rút từng con bài. Mỗi lần rút bài anh hiệu hô câu thai tên con bài. Chòi nào có đúng quân bài đó thì người chơi cầm mõ gõ lên ba tiếng cắc, cắc, cắc hoặc xướng to lên "ăn rồi" thì anh hiệu sẽ sai ngưòi phụ việc đến trao cho một cây cờ đuôi nheo nhỏ. Đến lúc chòi con nào ăn đủ 3 con (được 3 cờ) thì hô "tới" và gõ một hồi mõ kéo dài, lúc này trống tum, trống cán ở chòi cái đánh vang lên báo hiệu có người thắng/tới. Thông thường cuộc chơi từ 8 đến 10 hiệp là hết một ván bài chòi, lưu lại một hiệp/ ván cho ban tổ chức dùng để chi phí và sau đó tiếp tục kẻ bước xuống người bước lên chòi chơi ván khác.

    Bộ bài tới thường được in bán ở các chợ làng miền quê vào dịp trước Tết. Bài được in bằng bảng khắc gỗ trên giấy dó. Giấy bản lá bài được phủ qua một lớp điệp rồi được bồi thêm một lớp giấy cứng, mặt sau lá bài được sơn phết màu đỏ huyết dụ, màu xanh lá chuối hay xanh xám. Xưa kia, bộ bài tới kia được in tại làng Sình, còn có tên chữ là làng Lại Ân (huyện Phú Vang, Thừa Thiên Huế) nơi từ thế kỷ XV người dân từ Thanh - Nghệ vào khai phá vùng đất Thuận Hóa đã đem theo nghề truyền thống làm tranh thờ dân gian và tổ chức sản xuất tại làng có quy mô nổi tiếng từ thế kỷ XVII -XVI. Kết hợp với việc làm tranh thờ, từ khoảng ngày 10 đến 29 tháng Chạp, người thợ thủ công làm thêm bộ bài tới, chở thuyền về bán cho chợ Đông Ba, rồi từ đó đưa đi các nơi ở miền Trung. Về sau, do số lượng ít không đủ cung cấp nên một số nhà buôn Hoa kiều thấy bán chạy và có lời nên họ làm số lượng nhiều (vẫn in mộc bản) ở vùng Thanh Hà - Gia Hội (Huế) và Hội An (Quảng Nam). Như vậy, bộ bài tới có thể có nguồn gốc manh nha từ vùng Thanh - Nghệ, về sau khi cư dân Việt mở cõi tiến về phía Nam, kết hợp với yếu tố văn hóa bản địa Champa để tạo nên sản phẩm trò chơi giải trí này. Dần dần dân gian đặt thêm câu thai (câu hô) và chuyển sang lối chơi tập thể của cộng đồng làng xã.

    Bài chòi là sản phẩm văn hóa vật chất và tinh thần của người Việt, cả hình thức lẫn nội dung có sức cuốn hút người dân quê vào dịp Tết, hội hè. Bộ bài tới gồm 3 pho: văn, vạn, sách. Mỗi pho 9 cặp. Pho văn: nhất gối, nhì bánh, tam bụng, tứ tượng, ngũ rún, sáu miểng, bảy liễu, tám miểng, chín gan. Pho vạn có: nhất trò, nhì bí, tam quăng, tứ ghế, ngũ trợt, lục chạng, thất vung, bát bồng, cửu chùa. Pho sách có: nhất gối, nhì gánh, tam quăng, tứ xách, ngũ dụm, sáu bường, bảy thưa, tám dây, cửu điều. Ngoài 3 pho (9 x 3 = 27 cặp) còn có 3 cặp yêu: một cặp ông ầm, một cặp thế tử, một cặp bạch huê. Lá bài pho văn, vạn, sách in màu đen, riêng ba cặp yêu có đóng thêm dấu đỏ.

    Về tên con bài khi gọi lên đủ làm cho người ta mỉm cười, nó vừa ngô nghê, vừa ngồ ngộ, liên tưởng đến sự phồn thực, ước muốn con đàn cháu đống. Đó là những tên gọi nôm na, tinh nghịch, tiếng Nôm có, tiếng Hán có, người chơi bao giờ cũng bật lên tiếng cười sảng khoái và khi vào hội chơi bao giờ cũng chọc ghẹo nhau bằng tiếng lóng gợi lên những vật, những việc tuy tục nhưng thanh mà người bình dân hay nói trong đời thường như: bảy giày, bảy sưa (bảy liễu), ba gà, ba bụng, nọc đượng (nhất nọc), năm rún (ngũ rún), ông ầm, bạch tuyết (bạch huê) ... Tên gọi đã mang tính hài hước, còn về hình vẽ con bài thì ẩn dụ nhiều ý nghĩa. Các nhà nghiên cứu folklore cho rằng hình con bài tới là cách thức thể hiện các họa tiết thuộc trường phái hội họa nguyên thủy mang tính siêu thực, nó tổng hợp nhiều yếu tố từ hình thể đến trừu tượng hóa sự vật hay biểu hiện sự vật mô phỏng mang tính ước lệ. Còn một số người có tư duy bay bổng khi nhìn con bài tới lại liên tưởng đến các hình hoa văn kỷ hà trên ngôi mộ cổ ở Trung Hoa, Ai Cập... đến các hình tượng nghệ thuật điêu khắc phù điêu Champa hay các họa tiết của tộc người Ê đê, Gia rai ở Tây Nguyên. Nếu xét về góc độ dân tộc học thì đây là một vấn đề rất lý thú cần được giải mã.

    Người ta chơi bài chòi không chỉ tìm thú vui giải trí trong ba ngày Tết mà còn muốn nghe đến "nghiền" lối hô bài chòi độc đáo, là phần cốt lõi, thu hút người chơi và hấp dẫn nhất. Anh hiệu hô bài chòi phải là người thuộc hết các bài hô truyền khẩu trong dân gian, cộng với tài năng ứng tác, đôi lúc để tăng thêm sinh động thì phải biết "chế thêm" cho hay nhưng phải đúng bài, đúng bản, cốt nội dung lời hô lúc nào cũng đầy bất ngờ, hợp với mạch cộng cảm của cuộc chơi. Từ chỗ lẽ ra chỉ hô tên con bài, anh hiệu biến cách, phá thể bằng hô một hay nhiều câu lục bát ứng tác có mang tên con bài. Và để gây sự chú ý cho người chơi bao giờ anh hiệu cũng mở đầu bằng câu rao "Quờ mà quớ quơ quớ quơ" và kết thúc là "Quơ là ... (tên con bài)" đậm đặc chất giọng phương ngữ Quảng Nam.

    Chẳng hạn như gặp con Tam quăn thì anh hiệu hô:

    Quờ nhằm thì vợ chữa ba bốn tháng rày

    Thì thổi lửa quăn là quăn rậu quăn

    Gặp con Nhì nghèo thì:

    Một anh để em ra

    Hai thì anh để em ra

    Về em buôn, em bán

    Trả nợ bánh tráng.

    Trả nợ bánh xèo

    Còn thì dư em trả nợ thịt heo

    Anh đừng lầm em nữa kẻo mang thì nghèo

    Mang thì nghèo vì em.

    Nghèo quớ là nhì nghèo

    Gặp con Nhất vạn (Nhứt trò) thì:

    Đi đâu ôm tráp đi hoài

    Cử nhân không thấy, Tú tài cũng không

    Quớ là con học trò

    Người chơi có cảm giác vui nhất khi anh hiệu hô con bài Bạch huê (có hình tượng âm vật - yoni của Chàm) và quân Nọc đượng (có hình tượng dương vật - linga của người Chàm) với ý tứ đố tục giảng thanh của văn hóa dân gian:

    Hoa phi đào phi cúc

    Sắc phi lục phi hồng

    Trơ như đá vững như đồng

    Ai xô không ngã ngọn gió lồng không xao

    Mỉa mai cụm liễu cửa đào

    Ong qua muốn đậu bướm vào muốn bu

    Bốn mùa đông hạ xuân thu

    Khi búp khi nở khi xù khi tươi

    Chúa xuân ngó thấy mỉm cười

    Sắc hay vương vấn mấy người tài danh

    Có bông có cuống không cành

    Ở trong có nụ bốn vành có tua

    Nhà dân cho chí nhà vua

    Ai ai có của cũng mua để dành

    Tử tôn do thử nhi sanh

    Bạch huê mỹ hiệu xin phành ra coi

    Câu hô con Nhứt nọc (Nọc thược):

    Tiếc công mẹ đẻ cha nuôi

    Thân con không giữ, họ lùi thâu đêm

    Đàn ông có một cái nêm

    Đàn bà nứt nhụy lại thêm mẻ đèn

    Đàn bà sáng rực ao sen

    Đàn ông giữ của, nọc chèn hai bên

    Con Nhì bí thì hô:

    Còn duyên làm cách, làm kiêu

    Hết duyên bí thúi, bầu thiu ai thèm

    Con Ba bánh thì hô:

    Vợ lớn đánh vợ nhỏ

    Vợ nhỏ chạy ra cửa ngõ, ngẩng cổ kêu trời

    Ối anh ơi! Nhất phu lưỡng phụ ở đời đặng đâu ?

    Riêng con Ba gà thì lại có lời hô có vẻ nghịch ngợm nhưng câu kết lại có lý, có tình:

    Chiều chiều con quạ lợp nhà

    Con cu chẻ lạt, con gà đưa tranh

    Ai làm cho bén duyên anh

    Cho mây lấy núi, cho trăng thanh lấy gió ngàn

    Gặp con Ngủ trưa thì dùng ý phê phán để hô:

    Làm thân con gái chẳng lo

    Ngủ trưa đứng buổi, dậy đo mặt trời

    Quần áo thì rách tả tơi

    Lấy rơm mà túm, mỗi nơi một đùm

    Nếu gặp con Sáu hột (còn gọi là Sáu tiền) thì hô:

    Sông bao nhiêu nước

    Em bấy nhiêu tình

    Lụy rơi hột hột như bình chích nghiêng

    Gặp con Chín cu thì dùng lời hô:

    Tiếc công bỏ én nuôi cu

    Cu ăn cu lớn, cu gù cu bay

    Cu say mũ cả áo dài

    Cu chê nhà dột, phụ hoài duyên em

    Và tục nhất là khi gặp con Bạch huê thì lời hô như chỉ thẳng "cái ấy":

    Nghèo mà làm bạn với giàu

    Ngồi xuống đứng dậy có đau cái...

    Lời hô hát bài chòi được truyền khẩu trong dân gian từ đời này qua đời khác, nó phản ánh tư duy thẩm mỹ bình dân của cư dân nông nghiệp. Sau này cũng chính từ dân gian đúc kết lại để ra đời các làn điệu dân ca Nam Trung Bộ như: xuân nữ, xàng xê, cổ bản, hò Quảng... cộng với ảnh hưởng của lối hát, lối nói tuồng mà sau này hình thành một bộ môn nghệ thuật sân khấu mới gọi là Kịch hát bài chòi rất độc đáo. Đây chính là nét đặc sắc nhất, là "phần hồn" trong tổng thể giá trị văn hóa phi vật thể ở đất Quảng mà đi đâu bao giờ cũng khó quên được.

    Tuy các tỉnh Trung Bộ từ Quảng Trị đến Phú Yên mỗi dịp Tết hay lễ hội đều có chơi bài chòi, nhưng bài chòi Quảng Nam có quy mô lớn hơn, thông thường làm 10 chòi nên người chơi đông hơn. Hiện nay ở khắp các làng xã như Duy Xuyên, Điện Bàn, Đại Lộc, Núi Thành, Tam Kỳ, Quế Sơn... vào dịp lễ tết vẫn không thể thiếu bài chòi. Đặc biệt là bài chòi Hội An đã từng có mặt tại nhiều lễ hội ở các địa phương trong cả nước từ Nam đến Bắc.

    Với những giá trị đặc sắc văn hóa, hy vọng bài chòi Quảng Nam sẽ được quan tâm hơn nữa để bảo tồn gìn giữ như Ca trù, Quan họ, Nhã nhạc Huế, Cồng chiêng Tây Nguyên... bởi vì bài chòi là trò diễn tổng hợp của nhiều loại hình văn hóa dân gian độc đáo của ông cha xưa còn lại đến ngày nay ở Quảng Nam và miền Trung.
    (*) Kim Bồng: Một làng nghề mộc chạm trổ nỏi tiếng ơ bên kia sông ( Hội An )
    (**) Cẩm Phô : ( tên gọi của Làng Câme Nam xưa ). Nay là tên một phường trong thành phố Hội An
    Tham khảo các tài liệu sưu tầm của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nhạc sỹ Trương Đình Quang , Đặng Phú Hà.
    Phạm Phù sa
    http://vanchuongviet.org/index.php?c...etail&id=12027

    http://vanchuongviet.org/index.php?c...etail&id=14876

    http://www.anninhthudo.vn/Phong-su/N...oi/460709.antd

  1. CHỦ ĐỀ NỔI BẬT